Бала — ата-ана үшін де, бүкіл қоғам үшін де ең асыл аманат. Оны жақсы адам етіп тәрбиелеу — ұрып-соғу, зекіп-жекіру арқылы емес, сабыр мен сөз, өнеге мен мейірім арқылы жүзеге асатын ұзақ жол. Мұны халқымыздың дәстүрі де, ұлы ағартушыларымыздың өнегесі де, дінімізі де бір ауыздан растайды.

Ата-бабамыздан қалған «Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген нақыл сөздер бар. Бұл мәтелдер баланы жаза беруден гөрі, сөзбен, өнегемен тәрбиелеудің әлдеқайда әсерлі екенін көрсетеді: таяқтың жарасы етті ғана жаралайды, ал айтылған қатты сөз бен зорлық баланың жанын жаралайды және ұзақ мерзімге із қалдырады. Ал бала ата-анасының ұясында не көрсе, өмірге ұшқанда соны ілейді — сондықтан үлкеннің өзі сабырлы, мейірімді болуы шарт.

Бұл халықтық даналықты кейінгі ғасырда өмір сүрген ұлы ағартушыларымыз да жалғастырды. Ыбырай Алтынсарин: «Баланы дұрыс күт, түзу тәрбиеле, қисығын түзе, адасса айқын жол сал» деген. Ағартушының бұл сөзі мақалдағы «сөз сүйектен өтеді» деген оймен үндес — бала қателессе оны жазалау емес, оның қисығын түзеп, дұрыс жолға салу керектігін меңзейді. 

Ахмет Байтұрсынов та тәрбиенің қандай болуы баланың болашағын түбегейлі анықтайтынын: «Баланы ұлша тәрбиелесең — ұл, құлша тәрбиелесең — құл болмақшы» деп ескерткен, ал «Тәрбие басы — тіл» деп, тәрбиенің негізі сөзде, яғни ақылмен түсіндіруде екенін көрсеткен. Шәкәрім қажы да өзінің «Ар ілімінде» баланың бойына жаза мен қорқыныш арқылы емес, ар-ұждан, мейірім, әдептілік сияқты ішкі құндылықтар арқылы тәрбие сіңіру керектігін насихаттаған.

Бұл құндылықтар дінімізбен де тереңнен ұштасады. Мәселен, Алла Тағала Құранда Лұқман хакімнің баласына өсиет айтқан сәтін мысалға алады: ол ұлына «Уа, балақаным!» деп, мейірімге толы сөзбен үндеп, оны ақылмен, үлгі-нақылмен тәрбиелейді (Лұқман сүресі, 13-19 аяттар). Аяттағы айтар ой — дана әке баласына ешбір қорқыныш пен ұрыс-керіссіз, тек сүйіспеншілік пен даналықпен ғибрат айтқанын көрсетеді. Осыған сәйкес пайғамбарымыздан мынадай хадис қалды: «Аллаһ жұмсақтықты жақсы көреді, әрі жұмсақтық сіңген іске әсемдік береді, ал одан айырылған іске әрдайым кемдік табады» (Мүслим).

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бұл қағиданы өз отбасында да үлгі етіп көрсетті. Бірде ол кісі немересі Хасанды сүйіп отырғанда, қасындағы Ақра ибн Хабис: «Менің он балам бар, ешқайсысын сүйген емеспін», — деп таңданады. Сонда Пайғамбарымыз: «Кім мейірім көрсетпесе, оған да мейірім көрсетілмейді», — деп жауап береді (әл-Бұхари). Тіпті намаз оқып тұрған кезінде немерелері Хасан мен Хұсейін арқасына мініп алса да, оларды түсірместен сәждені ұзартқаны риуаят етіледі. Бұл — тәрбиенің қаталдықпен емес, мейірім мен шыдаммен жүзеге асатынының ең асыл үлгісі.

Ислам діні тәрбиемен қатар ілім-білімге де ерекше мән береді. Алла Тағала Құранда Пайғамбарымызға: «Раббым, менің ілімімді арттыра гөр!» деп дұға етуді бұйырады (Таха сүресі, 114-аят). Аяттағы айтар ой — білім іздеу тек парыз ғана емес, оны Жаратушыдан сұрап, дұғамен тілеп алатын киелі құндылық екенін көрсетеді. Демек, баланы білімге, оқуға баулу да — қорқыныш пен зорлықпен емес, осындай ізгі ниет пен дұғамен қатар жүретін іс болуы тиіс.

Ағартушылар сөзіндегі «сөзбен түзе», Лұқман хакімнің баласын мейіріммен тәрбиелегені, Пайғамбарымыздың немерелеріне деген мейірімі мен ілім туралы дұғасы — бәрі бір арнаға тоғысады: бала жазамен емес, ақыл, мейірім және дұғамен жетеленеді.

Демек, «баланы жекімей жетеле» деген қағида — халқымыздың мыңжылдық даналығынан бастау алып, ұлы ағартушыларымыздың өнегесімен нығайып, дінімізбен түбегейлі бекітілген терең мағыналы қағида.

Өкінішке қарай, бүгінде әлеуметтік желіде баланы ұрсып, жылатып, қорқытып отырып «тәрбиелеп» жатқан видеолар жиі таралуда. Кейбір ата-аналар мұны «тәрбие» немесе «сабақ» деп есептеп, баланың көз жасын, қорқынышын, қысылғанын жұртшылыққа ашық көрсетеді. Бұл — жоғарыда айтылған дәстүрге де, дінге де мүлдем қайшы келетін әрекет. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Кімде-кім бір мұсылманның айыбын жасырса, Алла да қиямет күні оның айыбын жасырады», — деген (Мүслим). Ал баласының көз жасы мен қорқынышын әдейі бейнеге түсіріп, миллиондаған адам алдында әшкерелеу — керісінше, баланың ар-намысы мен қадір-қасиетін аяқ асты ету, яғни қосымша қателік. Мұндай видео баланың жан дүниесіне қосымша жарақат салып, оны замандастары мен құрдастары арасында ұятқа қалдырады, ал бұл із өмір бойы із қалдыруы мүмкін.

Сондықтан ата-аналарға мынаны ескерткіміз келеді: тәрбие — «лайк» пен көрермен жинау үшін емес, тек баланың болашағы үшін жасалатын қасиетті іс. Шынайы тәрбие жарнамасыз, көрсетусіз, тек мейірім, сабыр және дұғамен, төрт көзбен жүзеге асады.

Нуров Махмуд қажы Нұрұлы

“Бала қажы” мешітінің имамы